Dendera
De tempel van Hathor bij Dendera, zo’n 80 km ten noorden van Luxor, is een van de best bewaarde tempelcomplexen van Egypte. De huidige bebouwing dateert grotendeels uit de Ptolemeïsche en Romeinse tijd (1e eeuw v.Chr. tot 2e eeuw n.Chr.), maar de plek was al in het Oude Rijk een heiligdom voor Hathor, godin van liefde, muziek en vruchtbaarheid. Doordat de tempel eeuwenlang onder het zand begraven lag, zijn de kleuren van de reliëfs opvallend goed bewaard gebleven.
Tempel van Hathor
De tempel zelf werd begonnen onder Ptolemaeus XII en later voltooid door zijn dochter Cleopatra VII: een reliëf van haarzelf met haar zoon Caesarion siert de buitenste zuidmuur. Achter de voorhal (pronaos), ondersteund door 24 zuilen met Hathorhoofden als kapiteel, ligt de grote hypostyle zaal en daarachter een reeks kapellen en het heiligdom. Onder de vloer bevindt zich een netwerk van twaalf ondergrondse crypten, waarin tempelschatten en cultusbeelden werden bewaard en waartoe alleen de hoogste priesters toegang hadden. In een van deze crypten bevindt zich een bekend reliëf met een lange, gebogen vorm binnenin een lotusbloem en een slang – door sommigen geïnterpreteerd als een ‘gloeilamp’, maar door Egyptologen gelezen als een mythologisch beeld van de zonnegod die als lotusbloem uit het oerwater ontstaat, in combinatie met een djed-pilaar en een slang als beschermend symbool.
Gebouwen van het complex
Het hele terrein, zo’n 40.000 m², wordt omsloten door een dikke kleistenen muur. Bij de monumentale poort van Domitianus en Trajanus komt de bezoeker het complex binnen. Ten westen van de hoofdtempel liggen twee mammisi’s of ‘geboortehuizen’: kleine tempeltjes waarin de goddelijke geboorte van Ihy, zoon van Hathor en Horus, werd gevierd. Het oudste, daterend van Nectanebo II (4e eeuw v.Chr.), is het oudste nog bestaande bouwwerk van het complex, het jongere is Romeins en werd onder meer door Augustus en Trajanus verfraaid. Tussen beide mammisi’s in liggen de resten van een 5e-eeuwse Koptische basiliek. Ten zuiden van het oude mammisi bevindt zich een unieke, van kleisteen opgetrokken sanatorium: het enige van zijn soort dat bij een Egyptische tempel bekend is. Hier konden zieken baden in gewijd water of overnachten in de hoop via een droom genezing van Hathor te ontvangen. Banken langs de wanden dienden als rustplaats. Ten westen van de tempel ligt een diepe, rechthoekige verdieping: het heilige meer, waar de priesters zich meerdere keren per dag ritueel dienden te reinigen.
Astronomische plafonds
Het beroemdste onderdeel van Dendera is de Dendera-zodiak: een cirkelvormig sterrenbeeld-reliëf op het plafond van de voorhal van een Osiriskapel op het dak van de tempel. Het combineert de twaalf dierenriemtekens (waaronder de ram, de stier en de tweeling, herkenbaar als voorlopers van onze eigen zodiak) met de Egyptische decanen en planeetgoden, in een unieke ronde compositie die afwijkt van de gebruikelijke rechthoekige sterrenkaarten in andere tempels en graven. Het oorspronkelijke reliëf werd in 1820-21 uit het plafond gezaagd en naar Frankrijk gebracht – het bevindt zich sindsdien in het Louvre in Parijs. Op de oorspronkelijke plek hangt tegenwoordig een gipsen afgietsel. In de grote zuilenzaal zelf is het plafond eveneens rijk beschilderd met astronomische taferelen: de hemelgodin Noet, die de zon ’s avonds inslikt en ’s ochtends weer baart, en de zonneboot van Hathor en Horus die langs de hemel vaart.
Op het dak
Dendera is een van de weinige tempels waar bezoekers via de fraai gedecoreerde wenteltrappen naar het dak kunnen klimmen. Daar bevinden zich verschillende open kapellen die tijdens het Nieuwjaarsfeest werden gebruikt: hier werd het cultusbeeld van Hathor naar buiten gedragen om, bij zonsopgang, herenigd te worden met de zonnegod. In de zuidwesthoek staat een klein kiosk met Hathorzuilen aan elke zijde, waar het ritueel van de vereniging van de godin met de zonneschijf werd voltrokken; in de vloer bevindt zich een lichtschacht die uitkomt boven de Horuskapel op de begane grond. Elders op het dak liggen twee Osiriskapellen, waarvan er één het beroemde zodiakplafond bevatte (nu een replica). De scènes in en om deze kapellen tonen de dood en wederopstanding van Osiris en horen bij de jaarlijkse mysteriën van de god in de maand Choiak.