Taposiris Magna
Let op: deze site is alleen toegankelijk met speciale toestemming van de autoriteiten.
Taposiris Magna, zo’n 45 km ten westen van Alexandrië aan het Mariotismeer, betekent ‘het grote graf van Osiris’. Het gaat om een stad die werd gesticht door Ptolemaeus II Philadelphus (ca. 280-270 v.Chr.) als cultusplaats voor Osiris en Isis, en die uitgroeide tot een belangrijk knooppunt tussen de binnenlandse handelsroutes en de Middellandse Zee. De site staat al enkele decennia sterk in de belangstelling doordat de Dominicaanse archeologe Kathleen Martínez er sinds 2004 naar het verloren graf van Cleopatra VII zoekt – een theorie die niet door alle Egyptologen wordt gedeeld, maar die wel tot een reeks belangrijke vondsten heeft geleid.
De tempel van Osiris
Van de tempel resten vooral de fundamenten en een deel van de zuidelijke omheiningsmuur. De ingang bestond uit een Egyptische pyloon van zo’n 41 meter breed. Kalkstenen fundamentblokken bij de ingang dragen sporen die erop wijzen dat de toegangsweg ooit was omzoomd door een reeks sfinxen, naar faraonisch voorbeeld. Achter de pyloon lag een hellenistisch heiligdom met Dorische zuilen, waarvan meer dan honderd zuiltrommels zijn teruggevonden. In 2010 kwam bij de ingang een grote, onthoofde granieten koningsstandbeeld tevoorschijn, mogelijk een voorstelling van Ptolemaeus IV, die als bouwheer van de tempel wordt beschouwd. Bij het zuidelijke deel van de omheiningsmuur groef het team van Martínez in 2024 stichtingsdeposito’s op: kleine potjes, oliehouders, fragmenten van marmer en kwartsiet, bronzen figuurtjes, ijzeren gereedschap, kralen, glaswerk en een scarabee met een Griekse tekst: vondsten die de bouwperiode van de tempel helpen dateren en een directe link met de Ptolemeïsche koningslijn suggereren. Bij dezelfde campagne kwamen ook een gedeeltelijk beeld van een koning met nemeshoofddoek en een wit marmeren beeldje van een vrouw met een diadeem tevoorschijn. Martínez opperde dat deze laatste Cleopatra VII zou kunnen voorstellen.
Onder de tempel ontdekte het team in 2022 een indrukwekkende, deels onder water gelegen rotstunnel van ruim 1300 meter lang en 2 meter hoog, op zo’n 13 meter diepte. In de tunnel werden potten en kruiken uit de tijd van Cleopatra gevonden. In 2025 meldde het team, in samenwerking met onderzoeker Bob Ballard, de ontdekking van een verzonken havenstructuur voor de kust, met een gepolijste vloer, ankers en amforen, die mogelijk op één lijn ligt met de tunnel. Voor Martínez was dit een aanwijzing dat tunnel en haven ooit een samenhangend systeem vormden.
De necropool en de pharos
Achter de tempel ligt een uitgestrekte necropool met een grote verscheidenheid aan grafvormen (van sarcofagen tot kleine piramidevormige en zuilvormige grafmonumenten) in gebruik van de 2e eeuw v.Chr. tot de 7e eeuw na Chr. Bijzonder is dat veel van de Grieks-Romeinse mummies met het gezicht richting de tempel zijn begraven, wat door Zahi Hawass en Martínez wordt uitgelegd als een aanwijzing dat er een belangrijke koninklijke persoonlijkheid in de tempel zelf begraven zou kunnen liggen. In 2021 werden in de necropool mummies met ‘gouden tongen’ gevonden: dunne bladgoudplaatjes in tongvorm, in de mond gelegd zodat de overledene in het hiernamaals tot Osiris kon spreken. Andere mummies droegen goudbeslag in de vorm van kronen, kragen of scarabee- en lotusamuletten. Bij een opgraving in 2024 werd bovendien een groot familiegraf met twintig grafkamers ontdekt, en een ondergronds graf van drie kamers onder de zogeheten vuurtoren van Taposiris Magna, met daarin negen marmeren buste-beelden.
Die ‘vuurtoren’ is een van de twee bovengrondse monumenten die in de jaren dertig van de vorige eeuw gedeeltelijk zijn gerestaureerd, samen met de tempelresten. De toren, ook wel de Toren van Aboesir genoemd, is gebouwd als een schaalmodel (ruwweg 1:4 tot 1:5) van de beroemde Vuurtoren van Alexandrië en werd lange tijd gezien als een echt navigatiebaken voor schepen op weg naar Alexandrië. Grondiger onderzoek concludeerde echter dat de toren nooit als vuurtoren of wachttoren heeft gefunctioneerd: hij dateert van na de bouw van de echte Pharos en was vermoedelijk een funerair monument, gebouwd in navolging van dat wereldberoemde voorbeeld eerder dan als praktisch hulpmiddel.
