Musea
-
De glimlach van Hetepheres
In het dubbelbeeld van Hetepheres en Meresankh staan moeder en dochter gearmd afgebeeld in de klassieke Ouderijks stijl: in een simpele, bijna doorschijnende lange jurk met de armen stijf langs het lichaam, de ledematen wat blokkig afgebeeld en de spieren geaccentueerd. Toch speelt er een glimlach rond de mond van Hetepheres als ze haar arm om haar dochter slaat.
Egyptische kunst wordt vaak gezien als tijdloos en Egyptische afbeeldingen zijn uit duizenden te herkennen. Toch zitten er grote ontwikkelingen in de 3000 jaar waarin de Egyptische kunst als beeldtaal werd gebruik. Zo kun je met enige oefening feilloos herkennen of iets een Ouderijks, Middenrijks, Nieuwerijks pre-Amarna of Ramessidisch beeld is, of een archaïserende kopie uit de Late Periode. Elk tijdsbestek had zijn eigen waardes die werden uitgedrukt in de kunst.
Zo waren Meresankh en Hetepheres niet zomaar vrouwen: Meresankh was de kleindochter van koning Khufu die de grootste piramide van Giza had laten bouwen, en de vrouw van diens opvolger Khafre. Zelfs in steen is de liefde van Hetepheres voor haar dochter gevat: ze gaf Meresankh een zwartgranieten sarcofaag (met steen uit de groeves in het verre zuiden van Aswan) voor haar waarschijnlijk vroegtijdige begrafenis, en ook op de canopenvazen in het graf staat afgebeeld hoe ze haar dochter omhelst.
Dit tegen de achtergrond van de vierde Egyptische dynastie, wanneer het Oude Rijk economisch opklimt tot grote hoogtes, met ongeëvenaarde piramidebouw en consolidatie van macht tot gevolg. In een tijd dat men gelooft dat de koning een god op aarde is en iedereen in de schaduw van zijn monument begraven wil worden. Het rijk zou nog honderden jaren gedijen tot interne strubbelingen en externe klimaatverandering het zou doen wankelen en vallen.
Wilt u meer weten over dit soort verhalen achter de beeldhouwwerken, monumenten en kunstvoorwerpen die de oude Egyptenaren ons hebben nagelaten?
Volg dan de cursus Eeuwige schoonheid: 3000 jaar Egyptische beeldhouwkunst, grafkunst en materiële cultuur!
Met acht online hoorcolleges en een rondleiding door het Rijksmuseum van Oudheden ter afsluiting.
-
Wein, Weib und Gesang
Begin deze maand verzorgde ik als opening van de Huis van Horus feestmaand een rondleiding door de Egyptische collectie in het Rijksmuseum van Oudheden.
Het thema van de maand is Feest en vertier, dus ik was op zoek naar objecten die hiermee te maken hadden. Uiteraard ligt de focus bij een Egyptische collectie vaak op grafuitingen, maar er was nog verrassend veel ‘feestelijks’ te vinden.
Als eerste begonnen we natuurlijk bij mijn favoriete ‘object’: de grafkapel van Hetepherachty. Hoewel Hetep zelf elders in de mastaba begraven lag (en misschien nog steeds ligt…), lijkt het erop dat de offerkapel bedoeld was om bezoekers naar binnen te halen. Hij wilde laten zien hoe goed en belangrijk hij was dat hij zich zo’n prachtig versierd graf kon veroorloven, zodat we (zelfs vandaag de dag nog) zijn naam kunnen lezen en de offerformule kunnen uitspreken:
“Een gesproken offer van brood, bier, runderen, vogels, albast en kleding, en alle goede dingen, voor de Ka van die-en-die…”
Foto door Hermien Lohber In Hetep’s geval vraagt hij op de latei boven zijn graf om zo’n ‘stemoffer’ of ‘invocatie-offer’ op bepaalde feestdagen. Er volgt een heel lijstje:
- de opening van het jaar (wp rnp.t): feitelijk nieuwjaarsdag, als de Nijlvloed weer aanbreekt en de kalender opnieuw begint
- Thoth-feest: we weten dat dit plaatsvond op 1 Akhet 19
- eerste dag van het jaar (tpy rnp.t): nog een dag aan het begin van het jaar
- Wag-feest: op 1 Akhet 18
- Sokar-feest: op 4 Akhet 26
- het grote feeest (Hb wr)
- vlamfeest (rkH)
- processie van Min (pr.t Mn): op 1 Shemu 11. Dit feest duurde 4 dagen in de Ramessidische tijd
Tekening © Nicky van de Beek We weten eigenlijk niet precies wat er gebeurde tijdens die feesten, daar zijn geen documenten over uit het Oude Rijk. Wel zien we dat een deel plaatsvindt aan het begin van het jaar of in de eerste maand. Mogelijk was het tijdens deze (religieuze) feesten dat ook de voorouders werden bezocht, en dat er dus gegeten, gedronken en geofferd werd.
Bij het binnengaan van de kapel staat rechts in het gangetje de begrafenis van Hetep afgebeeld. We zien hoe verschillende van zijn beelden (uitgevoerd in steen of hout) worden getransporteerd per boot en per slede getrokken door ossen. In het vorige artikel vroegen we ons af of in deze beelden de Ka huist van de grafeigenaar.
Vóór de processie staan vrouwen afgebeeld die klappen en dansen. In sommige grafafbeeldingen zijn ook muzikanten aanwezig. Dit begrafenisfeest (de term ‘HA.t’ die erbij staat betekent ‘graf’) komt geregeld voor in tombes uit de 5e en 6e dynastie. Deze dansers en danseressen waren verbonden aan de zogenaamde Chener (xnr) of Sjendjet (SnD.t). Ze voerden funeraire rituelen uit (waarbij ook het offeren van vee hoorde), als een soort ‘verloskundigen’ tijdens de overgang van dit leven naar het hiernamaals.
Fotocollage © Hans van den Berg In de kapel zelf staat op de linkerwand rechtsboven Hetep weergegeven, zitten achter een offertafel. Onder die tafel staat steeds het teken voor 1000 en dan de bekende formule: brood, bier, nog meer brood (daar hield hij blijkbaar van), runderen en gevogelte. Voor hem staat een groot feestmaal opgetast met vijgen, bloemen, sla, spare-ribs, vogels, uitjes en brood. Ook speelt er een band, waarbij de instrumenten netjes vermeld staan in hiërogliefen: harp (bin.t), zang (Hs.t) en fluit (zbA).
Foto © RMO Even verderop in de collectie staat de grafkapel van Paätenemheb uit de 18e dynastie. Hiermee maken we een sprong van 1000 jaar. Ook bij de begrafenis van Paät waren muziek en zangkunst van belang. We zien een harpspeler die zeer geconcentreerd aan het spelen is (of is hij blind?), boven zijn hoofd staat de tekst van het zogenaamde ‘harpenaarslied’. De liedteksten variëren (notenschrift hebben we helaas niet uit het oude Egypte), maar zijn vaak een beetje cynisch. De luisteraar wordt aangemoedigd om te genieten van het leven, omdat het ook zomaar weer over kan zijn:
“Maak de dag tot een feest!
Reik naar uw neus de parfum en balsem,
wind lotusknoppen en kransen
om de keel en armen van wie u liefhebt,
die zetelt in uw hart en aan uw zij.Laat er liederen zijn voor uw aangezicht en muziek.
Werp de zorgen achter u,
geef u over aan vreugde,
tot de dag waarop u meert in het land dat de stilte bemint.Denk aan de dag waarop men u brengt naar het land der doden;
niemand keert daarvan weer.
Maak de dag tot een feest!”(naar de vertaling van Bertus Aafjes)
Foto © RMO Tijdens de rondleiding hebben we ook gekeken naar tempelfeesten, priesteressen/zangeressen, bij de begrafenis ingehuurde ‘klaagvrouwen’ (mooier woord: pleureuses) en natuurlijk wijn en bier. Daarna waren we zelf toe aan een vloeibare versnapering. U kunt overigens nog meedoen met diverse andere evenementen in de themamaand!
Mini-cursus
In september 2025 wil ik een aantal bijeenkomsten organiseren waarin we uitgebreid de teksten lezen in de mastaba van Hetepherachty (en natuurlijk de plaatjes bekijken). Het kan prettig zijn al wat kennis te hebben van het hiërogliefenschrift, maar u mag ook gewoon meegenieten van alles wat ik eromheen vertel. Wilt u meedoen? Geef dan uw beschikbaarheid op via mail@egyptologie.nu
Meer lezen:
Artikel over het harpenaarslied
Grafkapel van Hetepherachty -
Groots museumnieuws
Groot, groter, grootst…
De filmpjes zijn u vast al om de oren gevlogen: in Cairo is eindelijk het Grand Egyptian Museum (gedeeltelijk) geopend! In twaalf zalen plus een monumentale beeldentrap worden momenteel 4000 bezoekers per dag getrakteerd op duizenden jaren aan geschiedenis. Volgens de eerste berichten is het een overweldigende ervaring.
Na binnenkomst in het gigantische atrium wordt de bezoeker begroet door een 12 meter hoge kolos van Ramses II. Het beeld werd in de 19e eeuw in stukken ontdekt bij de oude hoofdstad Memphis. Het stond sinds 1955 op het Ramsesplein, waar Cairo’s grootste treinstation is gelegen, en kijkt nu schoongeboend neer op de miljoenen bezoekers die het museum straks hoopt te verwelkomen.
Foto: Artdog Istanbul Een trap die zes verdiepingen beslaat (er zijn ook opties voor mensen die minder goed ter been zijn) voert de bezoeker langs koningsbeelden, architectonische onderdelen van Oudegyptische tempels, godenbeelden en sarcofagen. Boven aangekomen heeft men een episch uitzicht op de piramides.
De twaalf hoofdzalen zijn zowel chronologisch (prehistorie tot Oude Rijk, Middenrijk, Nieuwe Rijk en latere periodes) als thematisch gerangschikt volgens de onderwerpen maatschappij, koningschap en religie. Als bij een bezoek aan Ikea kan men door de collectie slingeren. De objecten zijn mooi en ruim tentoongesteld en er zijn multimedia displays met reconstructies van de monumenten. De Toetanchamon-galerijen worden op een latere datum geopend.
Plattegrond van de nieuw geopende zalen
Met deze ‘soft opening’ wordt het museum getest op gereedheid en bezoekerservaring. De verwachting is dat het museum straks 15.000 bezoekers per dag zal zien, zo’n 5 miljoen per jaar. Het museum is zodanig ontworpen dat het een ongekende stroom toeristen kan accomoderen. Eerder hebben we gehoord over duistere plannen om het Giza-plateau te Disneyficeren met treintjes en stoeltjesliften. Een project om de granieten deklaag van de piramide van Menkaure te herbouwen werd door nationale en internationale archeologen afgeschoten. Volgens optimistische prognoses verwacht Egypte 30% meer toeristen, de bouw van 40 nieuwe hotels in de omgeving en maar liefst 60.000 nieuwe banen.
Het megaproject bij het Giza-plateau heeft tot nu toe 1 miljard (!) dollar gekost. Meer dan tien jaar is er aan het instituut gebouwd, en de vermeende opening werd keer op keer uitgesteld, waaronder vanwege covid. Met 100.000 artefacten wordt dit het grootste archeologische museum ter wereld gewijd aan één cultuur (als we de faraonische en latere culturen over één kam kunnen scheren). Aan een metrostation dat de site verbindt met de rest van de stad wordt nog gewerkt.
U kunt online tickets kopen, doe dit op tijd.
Wilt u mee op reis om dit prachtige museum zelf te bezoeken? Ga mee met Huis van Horus in februari 2025!
In dit filmpje krijgt u een goede indruk van de zalen die tot nu toe geopend zijn:
Hesyre’s houten panelen
Ondertussen zijn in het ‘oude’ Egyptische Museum aan het Tahrirplein de houten panelen uit het mastaba-graf van Hesyre in Saqqara prachtig tentoongesteld. Voor het eerst zijn vijf complete panelen samen te zien sinds hun ontdekking in de 19e eeuw (de overige vijf tot zes waren erg fragmentarisch). De restauratie van de 4500 jaar oude panelen is uitgevoerd in samenwerking met het Franse insituut in Cairo (IFAO).
Middels een replica van een deel van het graf is te zien hoe de panelen oorspronkelijk in nissen waren geplaatst. Het zijn een soort voorlopers van de latere schijndeur. Hesyre staat ook wel bekend als de eerste tandarts in de geschiedenis, en hij leefde onder koning Djoser tijdens de 3e dynastie van het Oude Rijk.
De reis van de tombes
Wilt u meer weten over 19e eeuwse opgravingen in Saqqara? En mastaba’s die verhuisd zijn naar Europese en Amerikaanse musea? En de moderne bestudering van deze graven d.m.v. digitale epigrafie?
Dan kunt u op 12 december een online lezing volgen door de auteur van deze website, getiteld:
De reis van de tombes: De grafkapel van Hetepherachty en andere museum-mastaba’sHopelijk tot ziens in december (online) of februari (in Egypte)!
