Alexandrië
Alexandrië is geen Oudegyptische stad, maar werd gesticht door Alexander de Grote in 331 v.Chr. Het was een belangrijke hoofdstad en haven tijdens de Grieks-Romeinse en Koptische periode, tot de vestiging van Caïro in de zevende eeuw n.Chr.
De stad werd aangelegd volgens het typische Hellenistische stratenplan met twee kruisende hoofdwegen: de Canopische weg en de Paleisweg. De brede hoofdstraten werden omzoomd door zuilen. Er waren paleizen, een gymnasium, de Grote Bibliotheek, begraafplaatsen en een tempel voor de god Serapis. Op het eiland Pharos werd een Vuurtoren gebouwd, één van de zeven klassieke wereldwonderen. Tussen de Middellandse Zee en het Mareotismeer werd een kanaal gegraven. Alexandrië groeide uit tot een handelscentrum waar veel nationaliteiten samenkwamen. Al in de eerste eeuw v.Chr. woonden er zeker een half miljoen mensen. Door de Grote Bibliotheek en het Mouseion (waar ons concept ‘museum’ vandaan komt) werd het ook een centrum voor de wetenschap.
Rhakotis en het Serapeum
Rhakotis vormt het oudste gedeelte van de stad. Hier staat de tempel van de god Serapis, het Serapeum, gesticht door Ptolemaeus III. Er waren ondergrondse dierbegraafplaatsen en er staat een granieten zegezuil (Zuil van ‘Pompeius’) van 27 meter die werd opgericht voor keizer Diocletianus. Serapis was een combinatie van de Egyptische god Osiris-Apis en een aantal Griekse goden. Als de god van o.a. vruchtbaarheid draagt hij een volle baard en een korenmaat op zijn hoofd. Naast de hoofdvestiging van de Grote Bibliotheek in het Mouseion had de stad, volgens antieke bronnen, een tweede, kleinere boekenverzameling in het Serapeum zelf. Toen het Serapeum in 391 n.Chr. tijdens christelijke onlusten onder bisschop Theophilus werd verwoest, verdween daarmee ook dit deel van de collectie – een van de gebeurtenissen die tot de definitieve ondergang van de antieke bibliotheek hebben geleid.
Kom el-Shoqafa
Op de begraafplaats Kom el-Shoqafa liggen graven uit de eerste tot de vierde eeuw na Chr. Dit graf van een rijke familie groeide uit tot een ondergronds netwerk van graven waar meer dan driehonderd mensen begraven liggen. Via een trap zijn de catacombes bereikbaar die over drie niveaus verspreid liggen. Bijzonder aan de graven is de mengstijl van Egyptische en Grieks-Romeinse elementen: ligbedden met Medusahoofden, Oudegyptische wanddecoratie en afbeeldingen van Anubis als Romeins soldaat.
Kom el-Dikka
Bij bouwwerkzaamheden in de wijk Kom el-Dekka werden in 1964 resten gevonden van de Romeinse stad, met woonhuizen, mozaïekvloeren, thermen en een amfitheater uit de tweede eeuw na Chr. In het amfitheater was plaats voor 800 toeschouwers op marmeren banken – het is het enige nog bewaarde Romeinse theater van Egypte. Poolse archeologen zijn sinds de ontdekking vrijwel ononderbroken op de site actief en hebben behalve het theater ook een reeks collegezalen blootgelegd, met traptreden rondom een spreekgestoelte, mogelijk onderdeel van een laat-antieke universiteit of onderwijscomplex. Vlakbij ligt de Villa of the Birds, een Romeins woonhuis uit de tweede eeuw n.Chr., genoemd naar de frаaie mozaïekvloer met afbeeldingen van diverse vogelsoorten die er werd aangetroffen.
De Vuurtoren en het fort Qaitbay
De Vuurtoren van Alexandrië was in de oudheid al onderwerp van discussie. Volgens beschrijvingen en afbeeldingen was de toren 120 meter hoog en opgebouwd uit een vierkante basis, een achthoekig middenstuk en een ronde top. Bovenop stond een beeld van Zeus of Poseidon. De vuurtoren werd genoemd naar het eiland Pharos waar hij op stond. Mogelijk werkte hij als baken met behulp van een olievlam en bronzen spiegels. Door aardbevingen is de vuurtoren uiteindelijk in zee gestort. Op de plek waar de toren heeft gestaan bouwde sultan Qaitbey in 1477 een fort, dat nu als Maritiem Museum dienstdoet.
Grieks-Romeins Museum
Het Grieks-Romeins Museum is het enige museum ter wereld dat volledig gewijd is aan de Grieks-Romeinse periode van Egypte. Het werd in 1892 opgericht door de Italiaanse geleerde Giuseppe Botti, aanvankelijk in een klein gehuurd pand, en kreeg in 1895 een eigen neoclassicistisch gebouw met het Griekse opschrift MOYΣEION boven de ingang. Latere directeuren als Evaristo Breccia en Achille Adriani breidden de collectie sterk uit met vondsten uit eigen opgravingen in en om Alexandrië. Na een renovatie van achttien jaar heropende het museum in oktober 2023, met een nieuwe, chronologisch en thematisch ingedeelde opstelling: de Ptolemeïsche heersers, de Romeins-Alexandrijnse samenleving, de wetenschappelijke rol van de stad en de vroegchristelijke periode. Onder de topstukken bevinden zich een zwart granieten Apis-stier, marmeren portretten van Alexander de Grote en Julius Caesar, beschilderde sarcofagen en Romeinse mummieportretten. Een deel van de recentere aanwinsten komt uit de onderwaterexcavaties van Franck Goddio in de gezonken steden Thonis-Herakleion en Canopus en in de oude Grote Haven van Alexandrië zelf.
Onderwaterarcheologie
Grote delen van het antieke Alexandrië liggen tegenwoordig 6 tot 8 meter onder zeeniveau, als gevolg van aardbevingen, een tsunami in de vierde eeuw n.Chr. en geleidelijke bodemdaling. Sinds 1994 duikt een team van het Centre d’Études Alexandrines (opgericht door Jean-Yves Empereur) rond het fort Qaitbay, op de plek waar de Vuurtoren ooit stond. Daar werden bijna 3.500 architectonische elementen in kaart gebracht (zuilen, kapitelen, obelisken en kolossale beelden) die vermoedelijk van de Vuurtoren en andere Ptolemeïsche gebouwen afkomstig zijn en na een aardbeving in zee zijn gestort. Sinds 1996 onderzoekt de Franse archeoloog Franck Goddio (IEASM) daarnaast de Grote Haven zelf, waar resten van het koninklijk paleiskwartier en het eiland Antirrhodos zijn teruggevonden, en verder naar het oosten de gezonken steden Thonis-Herakleion en Canopus in de Baai van Abukir. Daar kwamen complete tempels, scheepswrakken, munten en beelden tevoorschijn, waaronder een kolossaal standbeeld van de god Hapi. Veel van deze vondsten zijn tegenwoordig te zien in het Grieks-Romeins Museum en zijn wereldwijd getoond in reizende tentoonstellingen.
Alexandrië Museum
Het Alexandrië Museum is gesitueerd in een neoklassiek gebouw en toont 1800 artefacten die het verhaal vertellen van Alexandrië door de eeuwen heen, van de faraonische tot de moderne tijd. De objecten komen uit diverse andere musea in Egypte. Het is een samengeraapte, maar mooie collectie. Er zijn bijvoorbeeld Ouderijks grafbeelden, stèles, een beeld van koning Achnaton en grafgiften uit de Vallei der Koningen. Maar ook Griekse terracotta figurines, beelden van Romeinse keizers en artefacten die zijn opgedoken uit de Middellandse Zee. En ten slotte Koptische grafstenen en sieraden van de voormalige koninklijke familie.
De Bibliotheca Alexandrina
Sinds de jaren zestig leefde in Egypte het idee om de legendarische antieke Bibliotheek nieuw leven in te blazen. Na een internationale architectuurwedstrijd (gewonnen door het Noorse bureau Snøhetta) begon in de jaren negentig de bouw van de Bibliotheca Alexandrina, vlak bij de vermoedelijke locatie van het antieke Mouseion aan de kustlijn. De bibliotheek opende in 2002 onder haar eerste directeur, professor Ismail Serageldin. Het opvallende gebouw heeft de vorm van een schuin doorgesneden cilinder, met een leeszaal in de vorm van een halve cirkel van 160 meter doorsnede verspreid over meerdere verdiepingen, en kijkt uit over de Middellandse Zee. De Bibliotheca Alexandrina is een modern cultureel en wetenschappelijk centrum met onder meer een planetarium, een manuscriptenmuseum en een antiquiteitenmuseum. Een deel van de collectie is gevormd door schenkingen van grote bibliotheken uit binnen- en buitenland, waaronder een deel van de weggesaneerde collectie van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT).
