Ontmoetingen met de Oriënt

Door Nicky van de Beek

UPDATE: De tentoonstellingszaal over Emilie Haspels is nog te zien t/m 8 januari 2017!

In het Allard Pierson Museum in Amsterdam is nog tot 18 september 2016 de tentoonstelling Ontmoetingen met de Oriënt te zien. In deze tentoonstelling staan enkele reizigers en wetenschappers centraal die belangrijk zijn geweest voor de bestudering van het Midden-Oosten en het Mediterraans gebied. In sfeervol aangeklede zalen wordt de bezoeker door de geschiedenis geleid van ‘onze’ band met het Oosten, van handelsreizigers in de Gouden Eeuw tot de eerste vrouwelijke hoogleraar klassieke archeologie in Nederland, Emilie Haspels. Ter vergelijk: er is nog nooit een vrouwelijke hoogleraar Egyptologie aangesteld in ons land.
haspels

Emilie Haspels en haar assistent Jaap Hemelrijk

Een favoriete en ietwat excentrieke Egyptoloog is ook vertegenwoordigd. Flinders Petrie was een van de eerste archeologen in Egypte die systematisch te werk ging en zijn vondsten documenteerde met behulp van fotografie. Hij vond het zogenaamde ‘sequence dating’ uit, waarbij het mogelijk was prehistorische graven (dus waarin nog geen teksten of inscripties voorkwamen) te dateren aan de hand van aardewerk en andere vondsten. Hij werkte voor het Egypt Exploration Fund, nu Society, opgericht door rijke dame, Egypte-reiziger en schrijver Amelia Edwards. Daarna richtte hij eigenhandig de British School of Archaeology in Egypt op, en stichtte zijn eigen museum (het Petrie Museum in Londen – klein, overvol, heerlijk om in rond te struinen). Door het toenmalige distributiesysteem van archeologische vondsten bezit het Allard Pierson Museum een deel van de door Petrie opgegraven collectie.

petrie

Flinders Petrie: ‘Wenst u grote potten uit de Eerste Dynastie of ander aardewerk?’

In de tentoonstelling wordt een aantal Egyptische objecten getoond, verder veel mooi geïllustreerde manuscripten, zwartfigurig Attisch aardewerk en het bureau van Emilie Haspels met al haar bewaarde brieven. De tentoonstelling is verrassend uitgebreid. Het geeft een inkijkje in de spannende begintijd van onderzoek naar het (oude) Midden-Oosten en de Mediterrane wereld, vanuit verrassende invalshoeken (Arabische reizigers en ‘de vrouwelijke wetenschapper’). Een documentaire geeft achtergrond bij het verhaal van Emilie Haspels. Haar tante wordt daarin aan het woord gelaten. Dat is natuurlijk alleraardigst, maar zou je bijvoorbeeld ook de tante van Flinders Petrie aan het woord laten? Bij vrouwelijke wetenschappers lijkt het toch nog steeds eerder over familie en persoonlijke banden te gaan dan over wetenschappelijke hoogtepunten. Desalniettemin is dit een mooie tentoonstelling die het bekijken zeker waard is.

manuscript

Kleurrijk versierde manuscripten

De baard van Toetanchamon

Door Nicky van de Beek

Op zondag 19 juni gaf Christian Eckmann een lezing over zijn restauratie van de baard van Toetanchamon’s masker. In augustus 2014 was de baard eraf gevallen, en haastig gerepareerd met epoxylijm. Dit was echter geen mooie reparatie en bovendien zat de baard sindsdien een tikje scheef. In 2015 werd Christian Eckmann, metaalspecialist van het Römisch-Germanisches Zentralmuseum in Mainz, gebeld of hij dit topstuk kon repareren. In een bewaakte ruimte van het Egyptisch Museum in Cairo – tussen de mummies – is Eckmann met zijn Egyptisch-Duitse team weken bezig geweest om alle lijmresten van de baard en het masker microscopisch te verwijderen. Dit werd gedaan met houten gereedschap om het kostbare goud niet te beschadigen. Na vier weken waren masker, baard en de koker die de twee verbond van elkaar gescheiden.

eckmann

Christian Eckmann bij het masker van Toetanchamon (foto: DPA)

Dit was gelijk het moment waarop het masker goed onderzocht kon worden. De Egyptoloog Nicholas Reeves heeft beweerd dat het masker eigenlijk is gemaakt voor koningin Nefertiti, de (stief)moeder van Toetanchamon, maar dit lijkt Eckmann onwaarschijnlijk. Indien er een ander gezicht in het masker was gesoldeerd, zou het glazen inlegwerk zeker beschadigd zijn. Ook zijn aan de binnenkant van het masker geen sporen te zien van een eerdere cartouche met de naam van Nefertiti erin.

Uiteindelijk werd de baard (die slechts 186 gram woog) gerepareerd door de koker met glasvezel aan de baard te bevestigen, de ruimte tussen koker en baard op te vullen met bijenwas, en vast te maken met een drupje smeltlijm. Belangrijk bij moderne restauraties is dat alles wat de restaurator doet, in de toekomst weer ongedaan gemaakt kan worden. In december 2015 was het werk voltooid.

Howard Carter examines the sarcophagus of Tutankhamun

Howard Carter bij de binnenste kist en mummie van Toetanchamon – baard nog intact

Het graf van Toetanchamon werd in 1922 ontdekt door de archeoloog Howard Carter, die samenwerkte met de geldschieter George Herbert Carnarvon. Het graf stond propvol voorwerpen, die allemaal netjes moesten worden gefotografeerd en gedocumenteerd, maar in 1923 was men eindelijk doorgedrongen tot de grafkamer. Pas 2,5 jaar later kwam Carter bij de binnenste sarcofaag. Foto’s uit die tijd laten zien dat de baard toen nog aan het masker zat. Echter de sarcofaag waar de mummie in lag was volgegoten met vloeibare zalf, waardoor alles aan elkaar gekoekt zat. Het geheel moest verhit worden tot 500°C, en nog duurde het uren om de mummie uit de kist te krijgen. Hierdoor brak het hoofd af en één van de armen. Gezien de omstandigheden in die tijd had Carter dit waarschijnlijk niet beter kunnen doen. In 1925 ging het beroemde masker naar Cairo, en op een foto uit de jaren 1930/40 zien we koning Farouk het masker bewonderen: de baard werd hier los onder het masker tentoongesteld. In 1946 werd de baard er weer aan gezet, een reparatie die bijna 70 jaar standhield. In Eckmann’s woorden over het recente ongeluk met de baard: ‘Shit happens’.

farouk

Koning Farouk bezoekt het Egyptisch Museum in Cairo – de baard ligt onder het masker

Nieuw graf ontdekt in Aswan

Van het Ministerie van Oudheden in Egypte

In Aswan, in de begraafplaats op de Westoever van de Nijl die Qubbet el-Hawa wordt genoemd, is het graf van een belangrijke vrouw uit het Middenrijk gevonden (rond 1800 v.Chr.). Spaanse archeologen vonden twee rechthoekige houten kisten, in elkaar geplaatst, met daarin de mummie van een vrouw. Op de kisten is te lezen dat het om ‘Sattjeni’ gaat, de moeder van Heqaib III en Amenyseneb, twee belangrijke bestuurders van Elefantine tijdens de regering van Amenemhat III.

Het lichaam was in linnen gewikkeld en in twee kisten gelegd van cederhout uit Libanon. Op het gezicht van Sattjeni lagen resten van een cartonnage masker, een soort beschilderd papier-maché. De binnenkist is goed bewaard gebleven. Wetenschappers kunnen misschien met dendrochronologie precies bepalen hoe oud de kist is, door de jaarringen van het hout te vergelijken met hele oude bomen en andere houten voorwerpen uit het oude Egypte. Het klimaat zorgt namelijk dat elke jaarring er net even anders uitziet.

Dame Sattjeni was een belangrijk persoon in de 12e dynastie. Ze was de dochter van Sarenput II, die als lokale koning over Elefantine heerste. Toen alle mannelijke leden van haar familie overleden waren, had Sattjeni feitelijk de macht in handen. Elefantine was een belangrijke plaats op de grens van Egypte met Nubië. Er bevond zich een tempel voor Chnoem, de god met het ramshoofd die het water van de Nijl kon laten vloeien.

sattjeni1

Eén van de kisten van Sattjeni, met de offerformule erop
(foto: Ministerie van Oudheden)

sattjeni2

Het cartonnage masker van Sattjeni (foto: Ministerie van Oudheden)

sattjeni3

De naam van Sattjeni in hiërogliefen, zoals hij op de kist staat
(foto: Ministerie van Oudheden)