Archeologie

  • Achtergrond,  Archeologie

    Oudegyptische moedergodinnen

    In het Oude Egypte waren er diverse godinnen met een moederlijk aspect. Ze konden vriendelijk zijn en zorgzaam, maar ook vijanden verscheuren en de doden tot leven wekken. Ook namen ze verschillende vormen aan, van koeien, katten en gieren tot bomen en de nachtelijke hemel…

    Isis werd ‘Moeder van de goden’ genoemd, en was met name de moeder van Horus, de valkgod die bij het verslaan van zijn boze oom Seth een oog verloor. Horus stond weer symbool voor de koning, een soort levende god op aarde. Ze had Horus trouwens verwekt toen haar man Osiris al een mummie was, in stukken gehakt door broer Seth en over het land verspreid. Er miste echter een onderdeel, u kunt wel raden wat. Gelukkig boetseerde Isis dit van Nijlklei, veranderde zichzelf in een vogel en wist alsnog de daad bij het woord te voegen. Daarna voedde ze Horus op in het geheim in het papyrusmoeras van de Nijldelta, waarna hij groot genoeg was om zijn oom te verslaan en koning te worden van Egypte. Denk ook aan Hamlet en the Lion King.

    Isis in de vorm van een vogel. Haar naam staat geschreven met het troon-hiëroglief.

    Hathor is één van de oudste Egyptische godinnen en werd vereerd in haar rol als moeder en koningin, maar ook als symbool van muziek, dans, liefde en seksualiteit. Ze was de dochter van Ra, de zonnegod, en werd vaak afgebeeld als koe of als dame met koeienoren. Ze is bijvoorbeeld te bewonderen in de prachtige Hathor-zuilen van de tempel van Dendera en in de Hathorkapel in de dodentempel van Hatsjepsoet in Deir el-Bahari. Eén van mijn allereerste vondsten als archeoloog in Saqqara was een scherf van een zogenaamde Hathorkruik met het gezicht van deze godin.

    Een Hathorscherf doemt op in het woestijnzand…

    Moet betekent letterlijk ‘moeder’. Ze werd gezien als de vrouw van de god Amon, en samen hadden ze een zoon, de maangod Khonsu. Gedrieën werd deze ’triade’ vereerd in de grote tempel van Karnak in Luxor. Daar had Moet ook een eigen tempel, te bereiken via een sfinxenlaan en omringd door een heilig U-vormig meer (een overblijfsel van het ‘moeras’ uit de tijd dat Karnak nog een eiland was). Leuk feit is dat deze tempel eind negentiende eeuw werd opgegraven door twee Britse dames, Margaret Benson en Janet Gourlay, iets wat vrij uitzonderlijk was voor die tijd. (De twee woonden samen en hadden een langdurige relatie). In het complex werden granodiorieten beelden gevonden van een leeuwengodin, wat ons brengt bij…

    Beeld van Sachmet in het Moet-complex.

    Sachmet vertegenwoordigt ongetwijfeld het meer agressieve karakter van het moederschap. Als een leeuwin die haar welpen beschermt, kon Sachmet flink huishouden. Het verhaal gaat dat Ra (als kwijlende, oude man) genoeg had van de mensheid en zijn dochter Hathor in de vorm van Sachmet (zo gaat dat met Egyptische goden) op pad stuurde om daar een eind aan te maken. Ze was echter zo bloeddorstig dat de goden spijt kregen en een list verzonnen om haar tot bedaren te brengen. Ze vulden een meer met bier, en kleurden het met rode oker. Sachmet zag het aan voor bloed en stortte zich op het meer. Ze werd daarbij zo dronken dat ze mak werd als een kat. En dat brengt ons bij…

    Bastet was de andere kant van de medaille: het meer welgevallige en liefdevolle aspect van de godin. Waar Sachmet voor plagen en epidemieën kon zorgen bracht Bastet genezing met haar oliepot (het Oudegyptische woord ‘bas’). Haar meer huiselijke aard komt tot uiting als godin van zwangerschap en geboorte. Met het geluid van een sistrum (een soort metalen ratel) zouden priesteressen Sachmet kunnen kalmeren tot de rustigere variant Bastet. Ze had een eigen heiligdom in de stad Bubastis in de Nijldelta, waar de Griekse reiziger Herodotus in de 5e eeuw voor Chr. een festival meemaakte met veel Wein, Weib und Gesang.

    In de Late Periode werd Bastet ook vereerd door middel van votiefgaven van… kattenmummies (© Reuters).

    Veel Egyptische godinnen werden als beschermende moeder gezien. Zo ook Noet, de hemelgodin, die samen met Geb (de aarde) aan het begin stond van de scheppingsmythe van de noordelijke stad Heliopolis. Haar kinderen waren Osiris, Seth, Isis en Nephtys (zie de eerste paragraaf) en zo stond ze aan het begin van één van de belangrijkste godenfamilies. Als hemelgodin slokt ze elke avond de zonneschijf op, om deze weer te baren in de ochtend. Als een lichaam vol sterren spreidt ze zich uit over de wereld zoals te zien is in papyri, sarcofagen en op plafonds van koningsgraven. Ook is ze vaak te vinden in een sycomoorboom, waar ze zorgt voor koelte, en water en vruchten uitdeelt aan de overleden grafeigenaar en zijn vrouw.

    Boomgodin in het graf van Pashesdu in Deir el-Medina. Dit kon Hathor voorstellen maar ook Noet.

    Nechbet is al bekend uit predynastieke bronnen, dus nog voordat de ons bekende farao’s regeerden over een verenigd Egypte. Ze werd vereerd in de zuidelijke stad Necheb (het huidige Elkab) en had de vorm van een gier. Ze stond daarmee symbool voor het zuidelijke deel van de ‘Twee Landen’ (zoals Egypte werd genoemd), samen met Wadjet, de cobragodin van het noorden. In de Piramideteksten (hiërogliefenteksten in de koningsgraven uit het Oude Rijk) wordt ze ook wel als grote witte koe en moedergodin getypeerd (bv. PT 400). Als gier zweeft ze vaak boven het hoofd van de koning, en is te vinden boven tempelreliëfs en op grafplafonds. Een gierenpruik die verwijst naar Nechbet werd wel gedragen door godinnen als Hathor en koningin Nefertari.

    Nechbet in een hoekje van de tempel van Hatsjepsoet in Deir el-Bahari.

    Tot slot is er Taweret (Thoeris in het Grieks) die als dik nijlpaard met hangende borsten een duidelijke verwijzing is naar de zwangerschap (sorry, dames). Nijlpaarden zijn zeer beschermend tijdens de zoogtijd, en vallen dan gerust krokodillen aan, zoals te zien is in de Ouderijks privégraven. Beeldjes en amuletten van Taweret zijn wel gevonden in het dorp Deir el-Medina, waar de kunstenaars woonden samen met hun gezinnen die de graftombes in het Dal der Koningen versierden. Het is aan te nemen dat het sterftecijfer onder vrouwen in het kraambed en jonge kinderen hoog was, en daarom waren demonachtige beschermgoden (zoals ook de dwerggod Bes) van groot belang.

    Faience beeldje van Taweret in het Metropolitan Museum.

  • Archeologie,  Nieuws

    Archeologisch nieuws

    Ouderijks tombe in Dahshur

    Door al mijn bezigheden heb ik nog geen aandacht kunnen besteden aan een nieuwe vondst in de necropool van Dahshur (ten zuiden van Saqqara): een Ouderijks mastabagraf met decoratie van beschilderd pleisterwerk. De ontdekking van het graf werd eind maart bekend gemaakt. De vondst werd gedaan door een team van het Duitse Archeologische Instituut (DAI) in Cairo, onder leiding van Stephan Seidlmayer.

    De mastaba (een bankvormig graftype, als een afgeplatte piramide) dateert uit de vijfde of vroege zesde dynastie, hoogtepunt van het Oude Rijk. Het is niet verwonderlijk dat het graf zich in Dahshur bevindt, waar ook de Knikpiramide en Rode Piramide van verfent piramidebouwer Snofroe boven de woestijn uittorenen. Het graf vormt onderdeel van de begraafplaats bij de zogenaamde piramidestad van de Rode Piramide. Die werd tijdens de vierde dynastie gebouwd, wat aangeeft dat zulke nederzettingen niet alleen bewoond waren tijdens de bouw van de piramide zelf, maar ook daarna om de cultus van de overleden koning in gang te houden. Deze nederzettingen waren bovendien belangrijke economische centra tijdens het Oude Rijk (ca. 2650-2150 v.Chr.).

    De mastaba behoort toe aan meneer Senebnebef, die administratieve posities bekleedde in het paleis van de koning, en zijn vrouw Idut, priesteres van de godin Hathor. De decoratie bestaat in dit geval uit beschilderd pleisterwerk (waar we normaal gesproken beschilderd kalksteenreliëf verwachten), en laat scènes zien uit het dagelijks leven zoals ezeltjes die graan dorsen, schepen op de Nijl en een drukke markt. Vooral naar die marktscène ben ik benieuwd, omdat die niet vaak voorkomt in Ouderijks graven. Een prachtig graf (hoewel sterk beschadigd) dat direct in mijn database gaat!

    Offerdragers in het graf van Senebnebef

    Dorsende ezels

    Boten op de Nijl

    De Boeddha van Berenike

    Tussen 2018 en 2022 werden in de kustplaats Berenike aan de Rode Zee fragmenten gevonden van een wel heel bijzonder object: een beeld van de Boeddha. Het is het oudste Boeddhabeeld dat ten westen van Afghanistan is gevonden. Het beeld werd in de tweede eeuw na Chr. mogelijk gemaakt in Egypte zelf. Het is 71 cm hoog en toont de Boeddha met een lotusbloem en een halo van zonnestralen. De fragmenten werden opgegraven door de Amerikaans-Poolse missie in de Romeinse badplaats. Het beeld toont aan dat er al (handels)relaties bestonden tussen het oude India en Rome.

    Op 2 mei zal Prof. Olaf Kaper van de Universiteit Leiden een lezing geven over het werk in Berenike en de bijzondere vondst van het beeld. Deze lezing wordt georganiseerd door Ex Oriente Lux en is gratis online te volgen: Recent werk in de tempel van Isis te Berenike

    Mythologische fresco’s in Pompeï

    Buiten Egypte, maar zeker de moeite waard: in de noodlottige havenstad Pompeï zijn nieuwe fresco’s gevonden die de mythische aanloop tot de Trojaanse oorlog tonen. De schilderingen werden gevonden op de muren van een grote eetzaal.

    Nog steeds geeft de stad die in 79 na Chr. werd bedolven onder vulkanische as zijn geheimen prijs. Tegen een enigmatische zwarte achtergrond (bedoeld om walm van lampen te verdoezelen) steken de fresco’s helder af: we zien de god Apollo die de priesteres Cassandra probeert te verleiden. Ze wijst hem af waardoor ze gedoemd wordt onheil te voorspellen, maar nooit te worden geloofd.

    In een ander tafereel ontmoet Paris de schone Helena – de indirecte aanleiding tot de Trojaanse oorlog.

    Een derde deel van de archeologische site van Pompeï is nog onopgegraven. De archeologen gaan voorzichtig te werk omdat er elk moment muren kunnen instorten en het beschilderde pleisterwerk zeer kwetsbaar is. Naast de villa werden een bakkerij en wasserij opgegraven.

    Pompeiiaanse villa’s staan ook bekend om hun Egyptiserende landschappen: ze tonen een gedroomd Nijlzicht met eilanden, tempels en exotische dieren zoals Nijlpaarden en krokodillen. Hierover later meer!

    Cassandra is niet onder de indruk van Apollo’s lier

    Paris’ hoofd slaat op hol van Helena (de hond weet al hoe het afloopt)

  • Archeologie,  Musea,  Nieuws

    Egyptologisch nieuws

    Afgelopen zondag ben ik teruggekomen uit Egypte na een epische rondreis georganiseerd door Huis van Horus. Van Caïro tot Luxor hebben we een keur aan sites bezocht in Midden-Egypte, van de resten van Amarna tot de catacombes van Tuna el-Gebel en de rotsgraven in Beni Hassan. Met exclusieve bezoeken aan het graf van Wahty in Saqqara en het Osireion in Abydos!

    Beeld van Ramses II

    In Hermopolis hoorden we dat er zojuist een bijzonder beeld van Ramses II was ontdekt. En prompt verscheen dit bericht op het nieuws. Het gaat om een 3,8 meter hoog kalkstenen fragment wat de koning toont met zijn ceremoniële baard, dubbele kroon en uraeus. Ooit moet het complete beeld 7 meter zijn geweest. In Hermopolis zijn de resten te vinden van Nieuwerijks tempels, maar ook uitbreidingen uit de Grieks-Romeinse tijd en een Koptische basiliek waarvan de zuilen weer een voor een worden opgericht.

    Foto: Ministerie van Oudheden, Egypte

    Thebaanse edelman

    In Luxor behoorden we tot de eerste 50 bezoekers van het nieuw geopende graf van Neferhotep (TT49). Deze man was schrijver van Amon tijdens de regering van Ay (eind 18e dynastie van het Nieuwe Rijk). Het bevat interessante scènes van de tempel van Karnak en een rotsbeeld van Neferhotep en zijn vrouw Merytre. Het graf is hergebruikt als veestal en woonhuis, maar de roetlaag op wanden en plafond is met behulp van lasers zorgvuldig verwijderd, zodat de beschilderde decoratie weer straalt.

    In het graf van Neferhotep, foto: Nicky van de Beek

    Controverse rond Nubische farao

    Helaas gebeurt het steeds vaker dat gestolen erfgoed op de markt komt. Dit keer is zelfs het Rijksmuseum van Oudheden erin getuind. Een shabti (grafbeeldje) van farao Taharqa dat in 2014 is aangekocht door het museum blijkt gestolen uit Soedan. De Spaanse handelaar (die ook actief is op Catawiki) wordt beschuldigd van fraude. Waarschijnlijk is het grafbeeldje tussen 2000 en 2003 gestolen uit het Jebel Barkal Museum, en met valse papieren toegeschreven aan de familie Babeker. Het zou al sinds 1930 in Europa zijn, maar dit blijkt niet te kloppen. Deze zaak belicht maar weer dat er veel geld omgaat in de oudhedenhandel (100.000 euro voor het grafbeeldje van 35 cm), wat illegale praktijken in de hand werkt, en dat herkomstonderzoek prioriteit is.

    Foto: Rijksmuseum van Oudheden, Leiden

    Boekverkoop in april

    In april zal ik zo’n anderhalve week in Nederland zijn, o.a. om een korte lezing te geven tijdens de Week van de Klassieken in het RMO (op zondagavond 14 april). Dat geeft me bovendien gelegenheid om een aantal Egyptologische boeken te verkopen. Van pareltjes tot koopjes, kijk of er iets voor u tussen zit en laat het me weten, dan reserveer ik de boeken voor u: naar de boekverkoop.

    (Blij met deze content? Trakteer op een kopje koffie!)