Een blik op de beelden van koning Sesostris III verraadt dat hij het niet makkelijk had. In tegenstelling tot de serene, jeugdige gelaatstrekken die we gewend zijn van andere farao’s, toont dit portret een man met diepe rimpels, hangende oogleden en een uitdrukking die spreekt van een bestuurlijke burn-out. Waarom brak deze koning zo drastisch met de eeuwenoude Egyptische traditie van geïdealiseerde koningsportretten?

Sesostris III regeerde tijdens het Middenrijk (ca. 2055-1650 v. Chr.), een periode van hernieuwde bloei na de chaos van de Eerste Tussenperiode. Zijn beeldhouwers creëerden iets ongekends: portretten die niet de eeuwige, goddelijke jeugd van een farao toonden, maar juist zijn menselijkheid. Deze ‘vermoeide’ uitdrukking was geen artistieke vrijheid. Het was een bewuste keuze die zijn ideologie uitdrukte.

Er is veel geschreven over het einde van het Oude Rijk (het piramidetijdperk) en de Eerste Tussenperiode (ca. 2180-2055 v. Chr.), maar we krijgen een steeds duidelijker beeld van klimaatomslag, lage Nijlstanden, hongersnood en migratie. Terwijl de hoofdstad Memphis sterk ineenkromp en mogelijk (tijdelijk) werd verlaten, groeiden steden als Edfu in het zuiden. Lokale heersers als Ankhtify in Mo’alla scheppen op over het feit dat hun inwoners geen honger hebben geleden en dat hij ze tegen allerlei onheil heeft beschermd.

Tijdens het Middenrijk ontstaat een genre van ‘chaosliteratuur’ waarin deze omslag op literaire wijze wordt benadrukt. Verhalen zoals de Profetie van Neferti, geschreven tijdens de 12e dynastie, zijn gesitueerd in het verleden. De wijze Neferti wordt ontboden aan het hof van koning Snofroe (die leefde tijdens de vierde dynastie van het Oude Rijk) waar hij profeteert over de neergang van het Egyptische rijk door burgeroorlog en het herstel door een grote koning die deze chaos weer bezweert.

We weten dat Sesostris III hervormingen doorvoerde om de administratie van het land te versterken en de macht van lokale gouverneurs in te perken. Hij leidde militaire campagnes in Nubië en versterkte de noordelijke grenzen tegen ‘Aziatische’ indringers. Ook weten we dat de Nijloverstromingen tijdens het Middenrijk niet zo vol waren als voorheen, waardoor er strikter bestuur kwam over landbouwgronden. De vermoeidheid op zijn gezicht lijkt een visuele weerslag van deze lasten.

Ook wordt het Middenrijk sterk geassocieerd met het volwassen worden van de staat en een hang naar wijsheid. Geleerd van de fouten uit het verleden bloeide de literatuur op – uit deze periode hebben we de meeste teksten die ook nu nog gelezen worden door studenten Egyptologie. In de oudheid moesten leerlingen deze teksten eindeloos overschrijven en uit het hoofd leren, wat tot eeuwen na het Middenrijk gebeurde.

Sesostris III’s ‘vermoeide’ blik was geen teken van zwakte, maar van kracht. Hij laat zien dat hij een goede leider was die moeilijkheden het hoofd bood en – wie weet – in zijn vrije tijd literatuur las en zijn hoofd boog over filosofische vraagstukken.

Benieuwd naar de verhalen achter de kunst?

Volg dan vanaf 17 september de cursus Eeuwige schoonheid: 3000 jaar Egyptische beeldhouwkunst, grafkunst en materiële cultuur!

Met acht online hoorcolleges en een rondleiding door het Rijksmuseum van Oudheden ter afsluiting.

U kunt zich nog aanmelden!

Meer info en aanmelden

In het dubbelbeeld van Hetepheres en Meresankh staan moeder en dochter gearmd afgebeeld in de klassieke Ouderijks stijl: in een simpele, bijna doorschijnende lange jurk met de armen stijf langs het lichaam, de ledematen wat blokkig afgebeeld en de spieren geaccentueerd. Toch speelt er een glimlach rond de mond van Hetepheres als ze haar arm om haar dochter slaat.

Egyptische kunst wordt vaak gezien als tijdloos en Egyptische afbeeldingen zijn uit duizenden te herkennen. Toch zitten er grote ontwikkelingen in de 3000 jaar waarin de Egyptische kunst als beeldtaal werd gebruik. Zo kun je met enige oefening feilloos herkennen of iets een Ouderijks, Middenrijks, Nieuwerijks pre-Amarna of Ramessidisch beeld is, of een archaïserende kopie uit de Late Periode. Elk tijdsbestek had zijn eigen waardes die werden uitgedrukt in de kunst.

Zo waren Meresankh en Hetepheres niet zomaar vrouwen: Meresankh was de kleindochter van koning Khufu die de grootste piramide van Giza had laten bouwen, en de vrouw van diens opvolger Khafre. Zelfs in steen is de liefde van Hetepheres voor haar dochter gevat: ze gaf Meresankh een zwartgranieten sarcofaag (met steen uit de groeves in het verre zuiden van Aswan) voor haar waarschijnlijk vroegtijdige begrafenis, en ook op de canopenvazen in het graf staat afgebeeld hoe ze haar dochter omhelst.

Dit tegen de achtergrond van de vierde Egyptische dynastie, wanneer het Oude Rijk economisch opklimt tot grote hoogtes, met ongeëvenaarde piramidebouw en consolidatie van macht tot gevolg. In een tijd dat men gelooft dat de koning een god op aarde is en iedereen in de schaduw van zijn monument begraven wil worden. Het rijk zou nog honderden jaren gedijen tot interne strubbelingen en externe klimaatverandering het zou doen wankelen en vallen.

Wilt u meer weten over dit soort verhalen achter de beeldhouwwerken, monumenten en kunstvoorwerpen die de oude Egyptenaren ons hebben nagelaten?

Volg dan de cursus Eeuwige schoonheid: 3000 jaar Egyptische beeldhouwkunst, grafkunst en materiële cultuur!

Met acht online hoorcolleges en een rondleiding door het Rijksmuseum van Oudheden ter afsluiting.

Meer info en aanmelden